Vrouwelijke filosofen en de dilemma’s van de canon

Een recensie in Raffia (nr 2/2012), een tijdschrift over sekse- en gendervraagstukken van het Institute for Gender Studies van de Radboud Universiteit Nijmegen. Door Marieke Borren.

Vrouwelijke filosofen en de canon
Een van de dilemma’s rond overzichtswerken is dat van in- en uitsluiting: elke keuze sluit niet alleen bepaalde auteurs in, maar ook andere uit. Vaak spitsen discussies over de canon zich toe op het ontbreken van bepaalde personen of werken daarin en blijft het weglaten van hele groepen impliciet. Dat laatste is zelfs de reden waarom Vrouwelijke filosofen. Een historisch overzicht is samengesteld: vrouwelijke filosofen “zijn niet opgenomen in de traditionele, alom geaccepteerde canon” (p.9). Overigens is dit niet het eerste handboek over vrouwelijke (of feministische) filosofen; vreemd genoeg wijzen de samenstellers in hun inleiding niet op bestaande werken als A History of Women Philosophers van Mary Ellen Waithe. Wel is Vrouwelijke filosofen het eerste, zeer toegankelijke, werk in zijn soort in het Nederlandse taalgebied.

Van het probleem van uitsluiting zijn de samenstellers van deze bundel – allen zelf filosofen – zich dus terdege bewust. Maar niet alleen vrouwen, ook niet-westerse denkers hebben zelden een plaats gekregen in de filosofische canon. Een van de grote verdiensten van dit boek is dat nadrukkelijk gekozen is voor een “mondiale benadering” (p.11), waarmee het zich niet alleen onderscheidt van de mainstream filosofie, maar ook van de bestaande handboeken over vrouwelijke filosofen. Alleen daarom al heeft het boek veel verrassingen in petto en vallen er ook voor westerse feministische filosofen veel ‘nieuwe’ auteurs te ontdekken. Wie kent bijvoorbeeld Ban Zhao (48-118), die door de keizer als enige vrouw ooit als officiële geschiedschrijver aan het Chinese hof was aangesteld en een moreel traktaat over vrouwen schreef? Of Rabi’a van Basra, een Islamitische mystica, die vier eeuwen eerder leefde dan de voor westerse filosofen veel bekendere Hildegard von Bingen. En de hindoe feministe Pandita Ramabai (1858-1922) of, in onze tijd, Werewere Liking uit Kameroen?

Een probleem dat met uitsluiting samenhangt, is uiteraard dat van insluiting. Wat tot het domein van de filosofie hoort, wordt in deze bundel flink opgerekt. Met goede redenen, want precies omdat vrouwen tot voor kort zelden toegang hadden tot formeel onderwijs en vaak andere dan gebruikelijke vormen en onderwerpen van filosofie kozen, zijn ze niet in de canon opgenomen. Het dilemma van het werken “aan de grenzen van de canon” (p. 9) is het streven enerzijds de standaard hegemoniale opvatting van filosofie uit te dagen en te verbreden (die heeft immers precies tot uitsluiting van vrouwen geleid) en anderzijds vrouwelijke denkers in diezelfde filosofische canon een volwaardige plaats te geven. Wat mij betreft slaagt dit boek in die laatste opzet, onder meer door de uitstekende inleidingen op de naar historische periode gerangschikte lemma’s: oudheid, middeleeuwen, renaissance, vroegmoderne tijd, de 19e eeuw en, tot slot, de 20e en 21e eeuw. Dit maakt het boek zeer bruikbaar in het filosofieonderwijs – feministisch zowel als niet specifiek feministisch.

Met dat laatste doel ik op het aloude dilemma van verschil en gelijkheid. Om vrouwelijke (en niet-westerse) denkers een vanzelfsprekende plaats in de filosofische canon te geven, moet je ze eerst als aparte categorie behandelen. Laten we hopen dat het onbedoelde gevolg van dit handboek niet is dat het mainstream filosofen een excuus geeft om het maar helemaal niet meer over vrouwelijke filosofen te hebben, omdat er immers al een heel handboek aan hen is gewijd.
Marieke Borren

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s